271 kez görüntülendi.

Müzikte Makamlar ve İnsan Üzerindeki Etkileri

Müzik geçmişten günümüze her medeniyette var olmuştur. Duyguların ve hislerin tercümânı niteliğinde en çok müzikten istifâde edilmiştir. Zaman içerisinde seslerin ve notaların üzerinde yapılan araştırmalar müziğin insan üzerinde hem beden olarak hem de psikolojik olarak etkileri olduğunu ortaya çıkarmıştır. Tarih içerisinde birçok yerde müziğin birtakım hastalıklarda şifâ niyetiyle kullanıldığını bilmekteyiz. Bu yerlerden biri de dârüşşifâlar olmuştur. Bu dârüşşifâlarda mûsikişinasların yani müzikle uğraşan kimselerin araştırarak ortaya koydukları görüşler ışığında makamlar icrâ edilmekteydi. İslâm Medeniyeti tarihinde ortaya çıkan sufiler topluluğu müzikle epeyce uğraşmış, onu kullanmış ve savunmuşlardır. Sufiler, aklî ve bedenî hastalıklarda müziğin bir tedavi yöntemi olabileceğini söylemişlerdir.

Makamların duygular, organlar, burçlar, dört element ve dört hılt (Kan, Salya, Safra, Dalak) ile olan önemli ilişkileri, el-Kindî, Farabi, İbn-i Sina, Hasan Şuuri Efendi, Hekimbaşı Gevrekzâde Hafız Hasan Efendi, Hacı Haşim Bey gibi alimler tarafından tespit edilerek tasnif edilmiştir. Müziğe dâir eserleri bize ulaşan ilk müellif el-Kindî, risâlelerinde dört hılt üzerinde müziğin etkilerine yer vermiştir.[1]el-Kindî ile beraber İbn-i Sinâ da makam-dört hılt ilişkisi üzerinde durmuştur. Farabî’nin el-Mûsîka’l-kebîr kitabında müzik makamlarının en etkili olduğu vakitlerden ve insan ruhuna etkilerinden söz etmektedir.[2] Şuuri Hasan Efendi Ta’dîlü’l-emzice kitabında müzikte makam ve hastalık ilişkisi kurmakla beraber “makam-astrolojik burç” ve “makam-tabiat” ilişkilerini de kurmuştur.[3] Gevrekzâde Hafız Hasan Efendi’nin er-Risâletü’l-musikiyye mine’d-devâi’r-ruhaniyye kitabında makamların tedavi ettiği hastalıklar, makamların burçlarla ilişkisi, ten rengi, milliyet ve mesleklerle ilişkisi anlatılmıştır.[4] Gevrekzâde’nin bir diğer eseri olan Netîcetü’l-fikriyye fî-tedbîri velâdeti’l bikriyye kitabında müzik makamları ile çocuk hastalıkları arasında ilişkiler kurulmaktadır. Hâşim Bey Edvârı veya Hâşim Bey Mecmuası olarak bilinen eserde makamların insanlara hangi zamanda etkili olacağından söz edilmektedir. İnsanın çeşitli anatomik bölümleri ile makam isimlerinin eşleştirildiği dikkat çekmektedir.[5]

Bu alimlerin müzikte makamlar hakkında yazdıklarını tasnif ettiğimizde belli makamlar için söylenen özellikleri ve etkileri şu şekilde sıralayabiliriz:

Buselik Makamı

Oğlak Burcu. Toprak ve Ateş tabiatlıdır, sıcak-kuru yapıdadır. Öğleden sonra (ikindi) zamanı etkisi fazladır. Sarı safra ile bağlantılıdır. Kan dolaşımı, karın bölgesi, kalça, uyluk ve bacak bölgelerine etkilidir. Kulunç, bel ağrısı ve tansiyon rahatsızlıklarına faydalıdır. Kuvvet ve barış duygusu verir. Akıl hastalıklarına etkili olduğu konusunda önemli bilgiler vardır. En eski makamlardandır. Adının, güzel yazma ve söyleme yeteneği anlamına gelen ebu-selik kelimesinden geldiği söylenmektedir.

https://www.youtube.com/watch?v=sQhffr5CIf4&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=10

Büzürk Makamı

Aslan Burcu. Ateş ve Güneş, soğuk ve sıcak-kuru tabiatlıdır. Fecirden kuşluk vaktine kadar etkili olmaktadır. Kara safra ile bağlantılıdır. Zihni temizler, vesvese ve korkuyu def eder, fikre yön verir. Kulunç ve beyin hasarı ile ortaya çıkan şiddetli hastalıklara yararlıdır. Güç kazandırır. Boyun, boğaz, göğüs, ciğer, kalp ve yan böğür için etkilidir. Farsça “büyük” demektir. Yedi-sekiz asırlık bir makamdır.

https://www.youtube.com/watch?v=XYYg_YE1124&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=5

Isfahan Makamı

İkizler Burcu. Hava tabiatlıdır, ikindi ile yatsı arası etkilidir. Su ile bağlantısı vardır, soğuk ve nemlidir. Beyaz balgam ile ilgilidir. Gece karakterlidir. Soğuk tabiatlı olduğu gibi, ateşli hastalıklardan vücudu koruyucu özelliği vardır. Ense, boyun, omuzlar ve sol dirsek için etkilidir. Güven hissi, uyum sağlama, hareket yeteneği, zihin açıklığı, gönül ferahlığı, zekayı açma ve hatıraları tazeleme özelliği vardır. En az yedi asırlık bir makamdır.

https://www.youtube.com/watch?v=1gVZ32jLgMY&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=3

Irak Makamı

Boğa Burcu. Toprak tabiatlıdır. Kuşluk ve ikindi vakti etkilidir. Kuru-soğuk karakterlidir. Kara safra ile ilişkilidir. Menenjit, beyin ve akıl hastalıklarına faydalıdır. Omuz, kol, sol kol ve ellere etkilidir. Başın üst tarafına etkisi vardır. Lezzet verir, düşünme ve kavrama konusunda etkilidir. Korku gidericidir. Saldırganlığı önleyici ve nevrotik hastaları tedavi edici etkisi vardır. Tarih olarak en az yedi asırlıktır. Irak-ı Acem´den gelmektedir.

https://www.youtube.com/watch?v=hnxNNhoISGQ&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=2

Hicaz Makamı

Yay Burcu. Ateş tabiatlıdır, sıcak özellik gösterir. Yatsıdan sabaha kadar olan zamanda etkisi fazladır. Kuru-soğuk sebepli hastalıklar için faydalıdır. Kemiklere, beyne ve çocuk hastalıklarına tedavi edici etkisi vardır. Üro-genital sisteme ve böbreklere etki gücü fazladır. Göğüs bölgesi diğer önemli etki alanıdır. Düşük nabız atımını yükseltir. Alçakgönüllülük duygusu verir. En eski makamlardandır. Zengüle ve Zirgüle makamları ile yakınlık gösterir. Adını Arabistan´daki Hicaz bölgesinden almıştır.

https://www.youtube.com/watch?v=2xZpxlKZBnM&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=9

Hüseyni Makamı

Akrep Burcu. Su tabiatlıdır. Nemli ve sıcak karakterlidir. Sabah ve gün ağarırken etkilidir. Sabah-öğlen arası etkisi fazladır. Güzellik, iyilik, sessizlik, rahatlık verir ve ferahlatıcı özelliği vardır. Karaciğer, kalp ve ruhların iltihabını söndürür ve yok eder. Mide hararetini giderici özelliği vardır. Büyük erkeklerde görülen gizli ateşli nöbetin ve günde bir kere gelen ateşli nöbetin giderilmesinde faydalıdır. Sol omuza etkilidir. Sıtma hastalığına iyidir. Barış duygusu verir. İç organlara etkilidir. Tabiat ile birleştirir. İçindeki gizli pentatonik yapı sebebiyle güven ve kararlılık duygusu verir; bundan dolayı otistik ve spastik hastalara faydalıdır. En eski makamlardan biridir, en az altı asırlıktır. Mert bir ifadesi vardır. Kalp, karaciğer ve mide için faydalıdır. Anlamı “Küçük sevgili” ve “Hüseyin ile ilgili” demektir.

https://www.youtube.com/watch?v=tI39W5-i7m0&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=8

Nihavend Makamı

Oğlak Burcu. Toprak ve Ateş tabiatlıdır. Sıcak-kuru bir yapıdadır. Öğleden sonra (ikindi) etkisi fazladır. Sarı safra ile bağlantılıdır. Kan dolaşımı, karın bölgesi, kalça, uyluk ve bacak bölgelerine etkilidir. Kulunç, bel ağrısı ve tansiyon rahatsızlıklarına faydalıdır. Kuvvet ve barış duygusu verir. Akıl hastalıklarına iyi gelir.

https://www.youtube.com/watch?v=WJnT1F4C2Nw

Neva Makamı

Kova Burcu. Hava tabiatlıdır, kuru-soğuk özellik gösterir. Kara safra bağlantılıdır. Gece ve kuşluktan ikindiye kadar olan zamanda etkisi fazladır. Göğsün sağ tarafına, böbreklere, omurilik, kalça ve uyluk bölgelerine etkisi vardır. Üzüntüyü giderir ve lezzet verir. Gönül okşayan makam adıyla bilinir. Kötü fikirleri kovduğu, cesaret ve yiğitlik verdiği, gönül sevinci oluşturduğu ileri sürülür. Kuvvet ve kahramanlık duyguları meydana getirir. Akıl hastalıklarının tedavisinde faydalıdır. En eski makamlardandır. Buluğ çağındaki kız çocuklarının kadın hastalıklarına tedavi etkisi vardır. Anlamı “ses, seda, makam ve ahenk” demektir.

https://www.youtube.com/watch?v=TS1AsQ_ZhxI&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=11

Rast Makamı

Koç Burcu. Ateş, kuru-sıcak tabiatlıdır. Sarı safra bağlantılıdır. Gece yarısı ve seher zamanları etkilidir. Rast makamı tedavi değeri yüksek olan dört esas makamdan birisidir. Başa ve göze, soğuk organlar olan kemik ve beyne, kaslara etkilidir. Sefa, neşe, iç huzur ve rahatlık verir. Akıl hastalıklarına iyidir. Felç illetine devadır. Düşük nabzın yükselmesine yardımcı olur. Özellikle çocuk bünyesinde nem hakim olduğu için oluşan dengesizlikleri düzeltir. Fazla uyumayı engeller. Spazmı çözücü özelliği nedeniyle spastik ve otistik hastaların tedavisinde yararlıdır. En eski makamlardandır. Farsça’da “doğru, dosdoğru, sağ ve gerçek’’ anlamına gelir.

https://www.youtube.com/watch?v=Lm4Qb_N7r4k&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=1

Rehavi Makamı

Terazi Burcu. Rüzgar tabiatlıdır, sıcak ve kuru karakterlidir. Seher zamanı ve ikindiyle yatsı arası etkilidir. Sarı safra ile bağlantılıdır.  Sağ omuza, baş ağrılarına, burun kanamalarına, ağız çarpıklığına ve balgamdan gelen hastalıklara etkilidir. Akıl hastalarına faydalıdır. Doğuma yardımcı olur. Göğüs, mide ve yan böğür için faydalıdır. Sonsuzluk ve yer çekiminden kurtulma duygusu verir. Anlamı Urfalı; Urfaya ait demektir. X. Yüzyıldan önceye giden bir geçmişi vardır. Diğer adı Ruhavi´dir.

https://www.youtube.com/watch?v=eE0Euxr_SXs&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=7

Uşşak Makamı

Balık Burcu. Su tabiatlıdır, soğuk-nemli karakterlidir. Fecirden kuşluk vaktine kadar ve günbatımında etkisi fazladır. Kalp, ayak rahatsızlıkları, nikriz (damla) ağrılarına faydalıdır. Gülme, sevinç, kuvvet ve kahramanlık duyguları verir. Çocukların bütün organlarını etkileyen kuru ve sıcak yellerde ve büyük erkeklerde görülen ayak ağrılarına faydalıdır. Derin aşk ve mistik duyguların ifade vasıtasıdır. En eski makamlardandır. “Aşıklar” demektir. Uyku ve istirahat için faydalıdır, gevşeme hissi verir.

https://www.youtube.com/watch?v=99NzJjuT3UU&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=12

Zengüle Makamı

Başak Burcu. Toprak tabiatlıdır, sıcak ve nemli karakterlidir. Günbatımından sonra etkilidir. Hava ve kan ile bağlantılıdır. Kalça eklemlerine, bacak içlerine, kalp hastalıklarına, menenjit ve beyin hastalıklarına etkilidir. Beyin hastalıkları ve ruh hastalıklarının tedavisi için mide ve karaciğer ateşini yok eder. XIII. asırdan önce Hicaz makamından ayrılarak oluşmuştur. Hayaller ve sırlar telkin eder, uyku verir. Farsça “çıngırak, def pulu, zil” demektir.

https://www.youtube.com/watch?v=Hl52baYUCaM&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=6

Zirefkend Makamı

Yengeç Burcu. Su tabiatlıdır. Uyku vakti etkilidir. Sıcak- nemli özelliğe sahiptir. Kan ile bağlantılıdır. Sırta, mafsal ağrılarına ve kulunca faydalıdır. Beyinle ilgili ağız çarpılmasına, kalbe, ciğere, göğüse ve sağ omuza etkilidir. Meclisin neşesini arttırır, derin duygu hissi verir. Farsça “döşek (yatak)” demektir. XIII. asırdan önceye aittir.

https://www.youtube.com/watch?v=qiyMcbjTzzk&list=PLLLoey-OufCDM9RhTXSS7Ve0ThZsxk0iR&index=4

Makam ve fasılların çeşitli uluslar üzerindeki etkileri olduğunu kabul eden eski Türk hekimlerine göre:

  1. Hüseyni makamı Araplara
  2. Irak makamı Acemlere
  3. Uşşak makamı Türklere
  4. Buselik makamı Rumlara daha çok dinletilmiştir.[6]

KAYNAKÇA

1- Yahyâ b. Ali b. el-Müneccim (ö. 855/912), Risâletü’bni’l-Müneccim fi’l-mûsîka ve keşfi rumûzi Kitâbi’l-Egānî (tahkik Yusuf Şevki), Kahire 1976, s. 18.

2- Arslan F. Müslüman-Türk bilginlerin müzik bilimine katkıları (X-XIII.yüzyıllar). Türkiyat Mecmuası 2014, C24/ Güz:1-21

3- Turabi AH. Hekim Şuûrî Hasan Efendi ve Ta’dîlü’l-Emzice adlı eserinde müzikle tedavi bölümü. M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 2011;40:153-166

4- Turabi AH. Gevrekzâde, müzikle tedavi, Amasya Darüşşifa örneği. Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, Amasya 2015, s.38

5- Tırışkan AG. Hâşim bey edvârı (Yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Güzel Sanatlar Anadalı, Türk Sanat Müziği Alanı. İstanbul 2000

6- Türklerde Müzikle Tedavi, Pınar Somakcı

7- Küllerinden Doğan Bir Tıbbi Uygulama: Müzik Terapi, Levent Öztürk, Hanefi Özbek

8- Türk Musikisinde Kullanılan Makamların Tesirleri, Ruhi Kalender

9- Hekim Şuûrî Hasan Efendi ve Ta‘dîlü’l-Emzice Adlı Eserinde Müzikle Tedavi Bölümü, Prof.Dr. Ahmet Hakkı Turabi

10- Türk Musikisi’ni Araştırma ve Tanıtma Grubu, Türk Müziği Makamları ve İnsana Etkileri


[1]Yahyâ b. Ali b. el-Müneccim (ö. 855/912), Risâletü’bni’l-Müneccim fi’l-mûsîka ve keşfi rumûzi Kitâbi’l-Egānî (tahkik Yusuf Şevki), Kahire 1976, s. 18.

[2]Arslan F. Müslüman-Türk bilginlerin müzik bilimine katkıları (X-XIII.yüzyıllar). Türkiyat Mecmuası 2014, C24/ Güz:1-21

[3]Turabi AH. Hekim Şuûrî Hasan Efendi ve Ta’dîlü’l-Emzice adlı eserinde müzikle tedavi bölümü. M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 2011;40:153-166

[4]Turabi AH. Gevrekzâde, müzikle tedavi, Amasya Darüşşifa örneği. Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, Amasya 2015, s.38

[5]Tırışkan AG. Hâşim bey edvârı (Yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Güzel Sanatlar Anadalı, Türk Sanat Müziği Alanı. İstanbul 2000

[6]Türklerde Müzikle Tedavi, Pınar Somakcı

YORUMLAR

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir