318 kez görüntülendi.

İslam Tarihi Kaynakları

* Bu yazı Ramazan Şeşen’in Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı isimli eserinden özetle hazırlanmıştır.

Tarih; İbnü’n-Nedîm’in Kitâbü’l-Fihrist’i, Ca’fer et-Tûsî’nin Fihristü Kütübi’ş-Ş’ia’sı, Taşköprizâde’nin Miftâhu’s-saâde’si ve Kâtip Çelebi’nin Keşfü’z-zunûn’unda müstakil bir ilim olarak ifade edilmiştir. Ancak bu eserler diğer ilimleri de kapsayan genel bir mahiyet taşımaktadır. Bu anlamda Muhyiddin el-Kâfiyeci’nin el-Muhtasar fi ilmi’t-târîh’i, Sehâvî’nin Kitâbu’l-İ‘lân bit’t-tevbîh li men zenne’t-târih’i ve Suyût’i’nin eş-Şemârîh fi ilmi’t-târîh başlıklı eseri tarih ilmine dair yazılmış müstakil eserler olarak ifade edilebilir.

İslam tarih düşüncesinde tarih kelimesi ilk dönemlerde “ahbar” gibi kelimelerle ifade edilirken H. II yüzyıldan itibaren “tarih” kelimesi ile ifade edilmeye başlamıştır. Bununla birlikte İslam tarihçiliği rivayetçi bir anlayışı benimsemiştir. Tarihin ise genel itibariyle “geçmişteki önemli olaylardan bahseden ilim” şeklinde anlaşıldığı ifade edilebilir. Tarihin diğer ilimler arasındaki yeri hakkında ise farklı görüşler ifade edilmiştir.

Yakın dönemlerde İslam tarihçiliğinden bahseden bazı önemli eserler doğu-batı şeklinde ayrılarak şu şekilde sıralanabilir:

Doğu’da Yazılanlar:

  • Corci Zeydan: Târihu âdâbi’l-lüğati’l-Arabiyye. İslam tarihçilerinden, metotlarından ve eserlerinden bahseder.
  • Abdulazizi ed-Dûrî: Bahs fi neş’eti ilmi’t-târîh ‘inde’l-Arab. İslam tarihçiliğinin ortaya çıkışını, temsilcilerini, ekollerden ve eserlerden bahsede.
  • Eymen Fuad Seyyid: Masâdıru târihi’l-Yemen fi’l-asri’l-İslâmî. Yemen tarihi ve terihçilerinden bahseder.
  • Selahaddin el-Müneccid: Mu‘cemu’l-müerrihîne’d-Dımaşkıyyîn. Dımaşk’ta yetişen ve yaşayan tarihçilerden bahseder.
  • Şakir Mustafa: et-Târihu’l-Arabî ve’l-müerrihûn. İslam tarihçiliği ve tarihçiler hakkında yazılmış en detaylı eserdir. Doğu ve batı tarihçiliğinden, ekollerin doğuşlarını ve ekollerin takipçilerinden, Memlüklü tarihçilerden, Endülüslü tarihçilerden bahseder.

Batı’da Yazılanlar:

  • Hamilton A. R. Gibb: “Tarih” İslam Ansiklopedisi maddesidir. Müellifin İslam tarihçiliği üzerine değerlendirmeleri önemlidir. Tarih literatürünün gelişini gözler önüne serer.
  • Horovitz: The Earliest Biographies of the Prophet and their Authors. ilk megazi kitaplarından, müelliflerinden ve İslam tarihçiliğinin ortaya çıkışından bahseder.
  • Brockelmann: Geschichte der Arabischen Litteratur. döneminde kadar yazılmış Arapça eserlerden, müelliflerinden, nüshalarından bahseder. Arapça literatür için bir kılavuz niteliğindedir.
  • Rosenthal: A History of Muslim Historiography. İslam tarihinin ortaya çıkışından, safhalarından, İslam tarihçili hakkında yazılmış eserlerden, tarih yazımı ile ilgili metotlardan bahseder.
  • Fuad Sezgin: Geschichte des Arabischen Schrifttums. İslam tarihçiliğinin ortaya çıkışı, hadis tarih bağlantısı, tarihçilerden, eserlerinden ve nüshalarından bahseder.

İslam Tarihçiliğinin Doğuşu

Müslümanlarda tarih ilmi diğer ilimlere paralel olarak bir gelişim göstermiştir. Bu anlamda ilimleri hem etkilemiş hem de onlardan etkilenmiştir. Ensab ilmi, Arap şiiri, fetihler, komşu ülkelerin etkileri, Kur’an-ı Kerim’deki kıssalar, Şuûbiye hareketine karşı Arap kabilelerinin tepkisi, siyasi ayrışmalar İslam tarihinin oluşumuna etken olarak sayılabilir. İslam tarihçiliğinin ilk döneminde iki önemli ekol bulunmaktadır. Medine Tarih Ekolü daha çok hadis ve anlayışı etrafında; Irak Tarih Ekolü ise daha çok şiir, dil, haber araştırmalarından meydana geldi. Medine Tarih Ekolü hadis merkezli olarak özellikle İbn Şihâb ez-Zührî ve İbn İshak ile başladı. Sonrasında ise Vâkıdî ile bu ekol zirveye ulaştı. Hicri III. asırdan itibaren Medine ekolü Irak ekolüyle birleşerek İslam tarihçiliği doğdu.

Medine Ekolü Tarihçileri

  • Abdullah b. Abbas (68): Sahifeleri mevcuttur.

Hz. Abbas’ın oğludur. Tefsir, megâzi, şiir, Eyyamü’l-Arab ve ensab konularında dersler vermiştir. Bu derslerin bulunduğu sahifeler günümüze ulaşmıştır.

  • Urve b. Zübeyr (94): Megâzî Rasulullah

Zübeyr b. Avvam’ın oğludur. Tabiun hadisçilerinden ve fakihlerindendir. Megâzî ilminin ve İslam tarihçiliğinin önde gelen isimlerinden sayılır. Medine Tarih Ekolü’nün de kurucusu sayılır.

  • Vehb b. Münebbih (114): Kitâbü’l-Mübteda ve kısasü’l-enbîya, Kitâbü’l-Mülûki’l-mütevvece min Himyer ve ahbârihim

Peygamberler tarihi, Cahiliye Devri ve Yemen tarihiyle uğraşmıştır. Bu konularda eserlerinde İsrâiliyat’a dair çok rivayeti kullanmıştır.Hikayeci bir tarih üslubu olduğu için çok itibar görmüş bir kaynak değildir.

  • İbn Şihâb ez-Zührî (124): Kitabü’l-Megazi

Hadisleri, siyer ve İslâm tarihini konulara göre yazan ilk kişidir. Dolayısıyla ilk hadisçi ve tarihçidir. Döneminin halifeleri tarafından itibar görmüş ve ilim hayatını rahat sürdürmüştür. Eserlerini kaleme alırken bilgileri tenkit süzgecinden geçirmiş ve farklı senetlerle elde ettiği bilgileri birleştirmiştir.

  • İbn İshak (150): es-Sîretü’n-Nebeviyye

Hz. Ebû Bekir Döneminde esir düşmüş ve İslâmı kabul etmiştir. Hocası Zühri’den dersler almıştır. Eserini üç ana başlık halinde yazmıştır. Yaratılıştan İslam öncesi döneme kadar, Hz. Peygamber’in doğumundan hicrete kadar ve hicretten Hz. Peygamber’in vefatına kadar anlatmıştır. Bu eserde şiirleri kaynak olarak göstermesiyle İmam Malik gibi alimlerin tenkidiyle karşılaşmıştır. Bu tenkitler sonucu bazen Kaderiyecilik ve Şiilikle de itham edilmiştir. Ancak eserine ele alırken şiirlerin yanı sıra çok çeşitli kaynaklardan da bilgi edinmiştir.

  • Vâkıdî (207): et-Tarîhu’l Kebir, Kitab’ul-Megâzî

Hocası İbn İshak gibi mevlâdandır. Medine Tarih Ekolünü zirveye taşımıştır. Abbasilerin iktidara gelip Bağdat’ı başkent ilan etmesiyle Medine’den Bağdat’a gitmiştir. Tarih anlayışını geniş tutarak kendi dönemine kadar getirmiştir. Tarihle ilgili birçok eseri bulunmakla birlikte hepsinde kronolojiye ve coğrafyaya önem vermiştir. Hocası gibi Şiilikle itham edilmiştir.

  • İbn Sa‘d (230) : Kitabü’t-Tabakâti’l-kebîre, Kitabü’t-Tabakâti’s-sağire

Vakıdî’nin öğrencisidir. Genel anlamda hocasının düşüncelerini kaleme aldığı iki eser yazmıştır. Klasik siyer yazma metodunun doruk noktasına ulaşmıştır.

*Vakıdî ve İbn Sa‘d ile Medine Tarih Ekolü, Irak Tarih Ekolü ile birleşmiştir.

Irak Tarih Ekolü

Basra ve Kûfe muhitlerine dil, şiir ve haber araştırmacıları tarafından ortaya çıkmıştır. Yazılı ve sözlü malzemeyi toplayarak olaylar hakkında monografiler kaleme alınmıştır. Ekolün önemli temsilcileri şunlardır:

  • Avâne b. Hakem (158): Kitâbü’t-Tarih, Sîretü Muâviye ve Beni Ümeyye

Tarih, şiir ve hadis alanlarında eğitim görmüştür.Rivayetlerinde Emevileri tercih etmesi yönüyle Emevî taraftarlığıyla suçlanmıştır.

  • Ebû Mihnef (157): Ahbârü’L-Ümeviyyûn

Pek çok olayla ilgili kısa eserler yazmıştır. Verdiği bilgiler genellikle Şii temyüllü Ezd kabilesi rivayetlerine dayanır. Eserinde Emevilerin sonuna kadar Hicaz ve Haricilerin tarihini anlatmıştır.

  • Seyf bin Ömer (180): Kitabu’r-Ridde ve’l-Fütûh, Kitâb’ul-Cemel

Avane b.Hakem, Ebû Mihnef ve Seyf b.Ömer Irak ekolünün en büyük temsilcileridirler. Tarihin yanında hadislede ilgilenmişlerdir. Rivayetleri senetleriyle vermiş ve kaynak göstermişlerdir.

  • Medâinî (225): Kitabü Ahbâri’l-hulefâi’l-kebîr

Bağdat’a ilk kağıt imalathanesinin kurulduğu dönemlerde yaşamıştır. Bağdatlı alimlerden dersler almıştır. Tarih, biyografi, şiir ve kültür tarihi hakkında eserler meydana getirmiştir. Medine Ekolü’ne ait tenkit metodunu Irak Ekolüne tatbik etmede çok başarılı olmuştur.

  • Ezrakî (223):Ahbâru Mekke

Şehir tarihi adına önemli bir eserdi. Günümüze ulaşmış en eski şehir tarihi eseridir.

  • Ebû Osman Amr b. Behr el-Cahız (256): Kitâbü’l-Beyân

Dinler ve mezhepler tarihi hakkında birçok eser kaleme almıştır. Edebi tarzda ele aldığı eserleri İslamın ilk iki asrı için siyasi, edebi, kültürel ve sosyal tarih bakımından önemli bilgiler içermektedir.

Hadisçiler tarafındanda bu dönemde yazılmış iki önemli eser mevcuttur. Bunlar Yahya b. Maîn’e ait Kitabü’t-Tarih ve’l-il‘el ve Buharî’ye ait et-Târihu’l-kebîr isimli eserlerdir.

Bu dönemde önemli kaynakları oluşturan bir diğer yön ise tercüme eserlerdir. İbnü’l Mukaffa‘ Kelile ve Dimne ve Hüdayiname gibi önemli eserleri tercüme etmiştir.

Büyük Tarih Kitaplarının Yazılması

Hicri III. asır öncesinde monografiler halinde yazılan islam tarihi olayları, III. yüzyılın ortalarından itibaren büyük tarih kitaplarında toplanmıştır. Bu dönemdeki müellifler daha geniş bir perspektiften yazarak eserlerini meydana getirmişlerdir. Bu dönemde yetişen alimler Irak’ta Abbasi Hilafeti etkisinde hayatlarını sürdürdüler. Bazen kronolojik bazen de konu eksenli kitaplar kaleme aldılar. Bu dönemin önemli bazı eserleri şunlardır:

  • Halife b.Hayyat (170): Kitabü’t-Tarih, Kitabu’t Tabakat

Hadis ve tarih alanlarında eğitimler aldı. Döneminde Mutezile’ye karşı olduğu için eziyetler gördü. Eserlerinde diğer tarih kitaplarında pek rastlanmayan Afrika ve Harre olayları gibi önemli olaylara detaylı şekilde yer verdi. Biyografileri neseplere göre tertip eden en eski tarihçi olarak bilinir.

  • İbn Kuteybe (276): Kitâbü’l Maârif

Dil, edebiyat, tarih, tefsir, hadis gibi alanlarda döneminin önemli alimlerindendi.Derleyici edebi tarih ekolünün ilk temsilcilerindendir. Farklı alanlarda eser vermesinin yanı sıra tarih alanında da eserler ortaya koymuştur. Zikredilen eserinde tarihi yaratılıştan itibaren başlatarak Abbasi Halifesi Mu‘tasım zamanına kadar getirmiştir.

  • Belâzurî (279): Fütûhu’l-büldan, Ensâbü’l-eşraf

Hicri III.asırda yaşayan en büyük tarihçilerden kabul edilmektedir. Farsçadan Arapçaya tercümeler yapmıştır. Hicaz, Şam ve İran üzerine seyahatlarda bulunmuştur.Hocası İbn Sa‘d’ın tenkitçi çizgisini devam ettirmiştir. Fütûhu’l-büldan isimli eserinde Hayber’in fehinden başlar ve I. Velid devrindeki fetihlerle son bulur. İslam fetihleri konusunda en sağlam kaynaklarımızdan biridir. Ensâbü’l-eşraf peygamber efendimizin siretinden ve halifeler tarihinden bahseder. Her hükümdarı anlatırken onun devrindeki tarihi olaylardan bahseder,Böylelikle nesep metodu ile hocasının tabakat tarzını birleştirmiş oldu.

  • Ya‘kûbî (292): Kitabü’t-Tarih, Kitâbü’l-Büldan

Hicri III. Yüzyılda yaşamış önemli tarihçi ce coğrafyacı olarak bilinir. Abbasi divanlarında çalışan katipler ailesinden gelir. Şiî temayülü olduğu söylenir. Kitabü’t-Tarih isimli eseri bir dünya tarihidir.İslam öncesinde yaşamış olan Benû İsrail, İsâ, Babil, Asur, Hint, Çin, Yunan, Roma, İran ve Türkler gibi geniş bir yelpazeyle tarihi yazar.Hz.Peygamber’in doumuyla İslam tarihine girer. Bölümlerinin sonunda dönemin devlet adamlarını, kumandanlarını ve kadılarından bahseder. Kitâbü’l-Büldan bir coğrafya eseridir.Yaptığı seyahatlarden hareketle Bağdat, Samarra, İran, Turan, Arabistan, Hindistan, Çin, Bizans, Mısır gibi bir çok bölgeyi anlatır.Üslubu açık sade ve anlaşılırdır.

  • Taberî (310): Kitâbü Ahbâri’r-resûl ve’l-müluk

Tefsir, hadis, fıkıh ve tarih alanında döneminin ileri gelenlerindendi. Tarih alanının yanı sıra tefsir alanın Câmiu’l-beyân fi tefsîri’l-Kur’an isimli tefsiri, Tehzîbü’l-âsâr isili hadislerin fıkhı yönlerini yorumladığı fıkıh kitabı da mevcuttur. Kitâbü Ahbâri’r-resûl ve’l-müluk isimli eser Taberi Tarihi olarak meşhur olmuştur. Dönemine kadar yazılan malzemeleri gözden geçirmiş, bulduğu rivayetlerin hepsini kitabına almıştır. Rivayetleri, sened zinciri ve metinleriyle birlikte vererek, metnin tenkidini okuyucuya bırakmıştır. Taberi’nin tarihi ana olarak İslam öncesi ve İslam Sonrası olarak ikiye ayrılabilir. İslam öncesi dönemde hilkat, peygamberler tarihi, İran, Yunan-Roma, Yahudi ve Arapların tarihini anlatır. İkinci bölümde ise siyer, megazi, fitne olayları, Emevi ve Abbasilerin tarihini anlatır.

İslâm Tarihçiliğinin İkinci Safhası

İslam tarihçiliği H. III.  asırda kendine özgü metodunu ve konularını oluşturmuştu. Bu aşamadan sonra coğrafya edebiyatı ve bölgesel tarihleri çoğalmıştır. Devlet memurlarının görev olarak tarihi yazmaya başladıkları bu dönemde rivayetlerin anlatılmasında görülen sened zincirleri artık yavaş yavaş izlerini yok etti. Bu devirdeki önemli tarihçilerin bazıları şunlardır:

  • Mes‘ûdî (345): Kitâbü ahbâri’z-zamân , Kitâbü’l-Evsat, Mürûcü’z-zeheb

Hicri IV. Yüzyılda yaşayan önemli tarihçi ve coğrafyacılardandır. Mes‘udî seyahat ve araştırmalarla bir hayat geçirmiştir. Kitâbü ahbâri’z-zamân isimli eseri tabiat, felsefe, ahlak, siyaset ve mezhepler hakkında bilgi veren eserini yayınlarmıştır. Daha sonra bu eserini Kitâbü’l-Evsat isimli eserinde hülasa etmiştir. Bu iki kitabını da Mürûcü’z-zeheb isimli eserde hülasa etmiştir. Bu eserde öncelikli olarak İslamdan önceki milletlerin tarih ve coğrafyasından, sonrasında ise kendi dönemine kadar olan İslam tarihinden bahsetmiştir. Mes‘udî’nin günümüze ulaşan eseri hülasa olduğu için tarihçilik metodu tam anlamıyla anlaşılmamıştır.

  • Ebü’l-Ferec el-Isfahânî (356): Kitâbü’l-Egânî, Mekâtilü’t-Talibiyyîn

Arap edebiyatı ve tarih alanında değerli eserler meydana getirmiştir. Kitâbü’l-Egânî 100 şarkıdan ve bu şarkıların güftelerini yazan şairlerin hayatlarından bahseder. Kültür tarihçilerinin başlıca kaynaklarındandır. Diğer eseri Mekâtilü’t-Talibiyyîn ise Hz.Ali sülalesinden gelip çeşitli sebeplerle öldürülen önemli kişilerin hayatlarından bahseder.

  • Nerşahî (348): Târîhu Buhârâ

Buhara’da yaşamış ve bu şehrin tarihi ile ilgili eserini kaleme almıştır. Eserde Buhara şehri ve bölgesindeki şehirler, kasabalar, abideler, üretilen mahsuller ve halkın adetleri hakkında değerli bilgiler vermektedir.

  • Makdisî: Kitâbü’l-Bed‘ ve’t-târîh

Hayatı hakkında çok bilgi bulunmamakla birlikte, kitabın mukaddimesinden anlaşıldığına göre 355’li tarihler yaşamıştır. Kitâbü’l-Bed‘ ve’t-târîh isimli eseri siyasi tarih kadar dinler tarihi açısından da önemlidir.Makdisi dinler ve mezhepler ile ilgili bilgileri uzun seyahatler sonucunda elde etmiştir.Eserinde Mücessime, Mutezile, Vücûdiye, Bâtıniye İslam mezheplerinden ve Mânili, Zerdüştlük, Mazdeizm gibi İran dinlerine ait de önemli bilgiler vermiştir.

  • Sâbîler: Harran Sâbîlerinden Sâbit b.Kurra’nın sülâlesinden pek çok alim çıkmıştır.
  • İbn Miskeveyh: Tecâribü’l-ümem

Bağdat’ta Adudüddevle zamanında yaşadı ve onun sarayında görev aldı.Pnun vefatıyla Maveraünnehr ve Harezm’e gitti. Burada İbn Sina ve Biruni ile tanıştı.Miskeveyh filozof, tabib, edib, tarihçi olarak çok yönlü bir alimdi. Tecâribü’l-ümem isimli eserinde İslam’dan önceki ve İslam devrindeki İran tarihine ağırlık verir.Müellif olayları anlatırken ayrıntılara girer,felsefi ve psikolojik fikirlere yer verir.

  • Ebû Nasr el-Utbî (431) :Kitâbü’l-Yemînî

Gazneliler döneminde yaşamıştır.Sultan Mesud’un hizmetinde çalışmıştır.Utbî önemli bir katib ve edipti. Kitâbü’l-Yemînî edebi bir şekilde ele alınmıştır.Karahanlılar ve Türk tarihi hakkında önemli bilgiler ihtiva etmektedir.

Endülüslü Tarihçiler

  • İbnü’l-Kutiyye (367): Târihu fethi’l-Endelüs

Dönemin önemli alimi olarak II.Hakem’e takdim edilmiştir.Endülüs’ün fethinden III. Abdurrahman devrine kadar olan süreci ele almıştır.

  • Huşenî (361): Kitâbü Kuzati Kurtuba, Tabakâtü ulemâi İfrikiyye

Kitâbü Kuzati Kurtuba, Tabakâtü ulemâi İfrikiyye isimli iki eserde dönemin Afrika ulemasının biyografileri bakımından önemli bilgiler ihtiva etmektedir.

  • Halef b. Hayyan el-Kurtubî (469): Muktebes fi târîhi’l-Endelüs

Endülüs tarihi ile ilgili yazmış olduğu 60 ciltlik eserin hülasa edilmiş halidir.

Endülüs Tarihi ile ilgili son dönem kaynaklar:

– Dozy: Histoire des Musulmans d’Espagne

– Ziya Paşa: Endülüs Tarihi

– Lewi Provençal: Histoire de L’Espagne Musulmane

Mısırlı Tarihçiler

  • Kindî(350) : Kitâbü’l-Vülat , Ahbâru Kudâti Mısr

İki eserinde de Mısır tarihinden, valilerinden ve şurta başkanlarından bahsetmektedir. Öncelikli olarak kitapların başlarında sened zincirlerini yazarken sonra bundan vazgeçmiştir. Kitaplarını yazarken İbn Abdülhakem’in eserine,resmi vesikalara, divan sicillerine dayanmıştır.

Yemenli Tarihçiler

  • Hemdânî(345) :Kitâbü Sıfati Cezîreti’l-Arab , Kitâbü’l İklil

Hemdânî tarih, ensab, coğrafya, dil ve astronomi alanlarında alim bir insandı. Kitâbü Sıfati Cezîreti’l-Arab  isimli eserinde Arap Yarımadası coğrafyasından bahseder. Kitâbü’l İklil isimli eserinde nesep, tarih, coğrafya, edebiyet ve arkeoloji karışımından oluşmaktaydı.

Hristiyan Tarihçiler

Hristiyan tarihçilerin yazdığı eserlerden en eskisi Yuhanna en-Nicusî’nin yazdığı Chronique isimli eseridir. Müslümanların Mısır’ı fethini Grekçe yazdı daha sonrasında bu eser Arapçaya tercüme edildi. Said b. Bıtrîk’in(328) et-Tarihu’l-mecmû ale’t-tahkik ve’t-tasdîk isimli eseri Hz. Adem’in yaratılışından kendi dönemine kadar olan süreci yıllara göre tertip ederek anlatmaktadır. Hristiyanlık tarihi ve İslam tarihi hakkında bilgiler verir ancak Hz.Peygamber’in hayatından bahsetmez.

Farsça Tarihi Kitapların Ortaya Çıkışı

İslam dünyasında Farsça tarih kitaplarının yazılması hicri IV. asrın ortalarından itibaren başlamıştır.

  • Gerdîzî: Zeynü’l-ahbâr

Eser Farsça tarih kitaplarının en eskilerindendir.Gazneliler döneminde ele alınmış olan eser, Türklerden, Orta Asya coğrafyasından, Hindistan’dan bahseder. Farklı coğrafyalara dair önemli bilgiler mevcuttur.

  • Beyhakî (436): Târih

Nişabur’un yakınındaki Beyhak bölgesinde dünyaya gelmiştir. Gazneliler döneminde yaşamıştır. Eserinde Gazne sultanlarının hayatından, saraylarından, saray işlerinden, alınan kararlardan bahseder. Bu anlatımların yanı sıra resmi evrak suretini de ihtiva eder.

  • Nizamülmük: Siyasetnâme

Nizamülmülk bu eseri Melikşah’ın isteği üzerine kaleme almıştır. Eserde devlet idaresinden, gelecekte Selçuklu Devleti’nin karşılaşacağı problemlerden bahseder.

Biyografi Kitapları ve İlim Tarihine Dair Eserler

Biyografi kitaplarının ortak bazı noktaları vardır. İsnad geleneği büyük bir oranda korunmuş, şahıs adları, kronolojik unsurlar ve vefat tarihleri belirtilmiştir. Kişilerin hayatlarından önemli olaylardan, eserlerinden ve kişiliklerinden bahsedilmiştir. Ancak biyografi kitaplarına karşılık otobiyografi kitapları azdır. Hatta bu tür daha çok biyografi kitaplarının sonunda müellifin kendisini kısaca ifade etmesi şeklinde görülmektedir.

  • İbnü’n-Nedîm (400): Kitabü’l-Fihrist

Gençlik hayatını kitapçılık yaparak geçirmiştir.Bağdat’ta önemli hocalardan dersler görmüştür.Ününü Kitabü’l-Fihrist isimli eserinden almaktadır. Bu eserde İslam dünyasında 377 ylına kadar yazılan veya Arapçaya tercüme edilen kitap ve müelliflerden bahseder. Kitap makale makale formatında yazılmıştır. Arapça harflerden, Kur’an ilminden, nahiv ilminden, hadisçilerden, tarihçilerden, şairlerden ve eserlerinden bahsetmektedir.

  • Sülemi (412): Tabakâtü’s-sûfiyye

Büyük mutasavvıflardan ve tasavvuf tarihçilerindendi. Eserinde sufilerin hayatlarından bahsetektedir.Bu örneklikle sufilerin hayatlarından bahseden kitaplara temel teşkil etmektedir.

  • Bîrûnî (440): el-Âsârü’l-bâkiye ani’l-kurûni’l-hâliye, Kitabü Tahkîku mâ li’l-Hind

Bîrûnî Ortaçağ İslam dünyasının yetiştirdiği en önemli alimlerden birisidir.Astronomi, matematik, tıp, fizik ve tarih sahalarında eserler yazmıştır. el-Âsârü’l-bâkiye ani’l-kurûni’l-hâliye isimli eserinde çeşitli müelliflerin kullandığı takvimlerde, dinler tarihinden, bayramlarından, coğrafya ve jeoloji hakkında bilgilerden bahseder. Kitabü Tahkîku mâ li’l-Hind isimli eseri ise Hind kültürü üzerindeki araştırmalarından bahseden eseridir.

  • Hatîb el-Bağdâdî: Târîhu Medîneti’s-Selâm

Hadis ilminde hafız derecesine yükselmiş büyük bilginlerdendir.Hadis ve tarih alanlarında birçok eser kaleme almıştır. Târîhu Medîneti’s-Selâm isimli eserinde Bağdat şehrinin kuruluşundan, topografyasından, tarihinden, önemli binalarından, Bağdat’ta yetişen ve Bağdat’ı ziyaret eden alimlerden bahsetmektedir.

Coğrafyacılar

İslam alimleri coğrafya sahasında da önemli eserler kaleme almışlardır. Genel görüşleri ise dünya alemin ortasında durduğu, yuvarlak olduğu, merkezi cisimleri çektiği, karalar ve denizlerden oluştuğu şeklindedir. Müslümanların ilmi anlamda coğrafyayla olan ilişkisi önce tercüme eserlerle başlamıştır. Birçok coğrafyacı aynı zamanda seyahatlere çıkarak incelemeler yapmıştır. İlk altı asırdaki önemli bazı coğrafyacılar şunlardır:

  • Harezmî (232): Sûretü’l Arz

Beytülhikme’de çalışan alimlerdendi.Matematik ve astronomi alanlarında eserler yazdı. Bu eserlerin yanında Sûretü’l Arz eseri de kaleme almıştır. Yeryüzündeki şehirler, dağlar, göller, denizler ve ırmaklar hakkında bilgiler içermektedir.

  • İbn Havkal: Sûretü’l Arz

Bağdat’ta yaşayan İbn Havkal hem tacir hem coğrafyacıydı. Eserinde coğrafi bilgilerin yanı sıra haritalara da yer vermiş ve şehirlerdeki sosyal hayat, binalar, madenler, ticaret, sanat, mahsuller, inanç ve etnik yapıyla ilgilide bilgiler vermektedir.Bu kitap Arap coğrafya edebiyatının zirvesini temsil etmektedir.

  • Makdisî(380): Ahsenü’t-tekâsim fi marîfeti’l-ekâlim

İbn Havkal ile beraber klasik coğrafya edebiyatının en büyük temsilcilerindendir. Dil, hadis. edebiyat, hadis alanlarında eğitim almıştır. Ahsenü’t-tekâsim fi marîfeti’l-ekâlim isimli coğrafya ile ilgili bilgiler verir. Kitabın mukaddimesinde kendinden önce yazanları zikrede ve değerlendirir.Sonrasında fiziki, ekonomik, politik ve sosyal coğrafyayla ilgili bilgileri verir ve haritalarla İslam coğrafyasını resmetmeye çalışır.

  • İbn Fazlan: er-Rıhle

Hakkında çok fazla bilgiye sahip olmamakla birlikte Abbasi Galifesi Muktedir döneminde elçilik görevinde bulunmasından harekete H.IV. yüzyılda yaşadığı anlaşılmaktadır. Eserinde İran, Maveraünnehir, Harezm, Oğuzlar, Peçenekler, Başkırtlar ve Bulgarlarla ilgili coğrafyalarını, hukuklarını, adetlerini, sosyal durumlarını, dinlerini ve idari biçimlerini anlatır.

  • Nasır-ı Hüsrev (453): Sefername

Genç yaşlarında iyi bir eğitim gördü.Fatimiler döneminde Mısır’a gitti. İsmailiyye mezhebine girdi. Sefername isimli eserinde Basra, Mekke, Kahire’deki eserler, Güneydoğu ve Doğu Anadolu’daki bazı şehirler ve tarihi olaylar hakkında bilgiler vermektedir.

  • Kaşgarlı Mahmud: Dîvânü Lügâti’t-Türk

Karahanlılar döneminde Karşarlı bir ailenin iyi eğitim görmüş bir oğludur. Dîvânü Lügâti’t-Türk isimli eseri bir Türkçe lügat olmasının yanı sıra haritalar içermesi fiziki coğrafya açısından önemlidir.

İSLAM TARİHÇİLİĞİNİN ÜÇÜNCÜ SAFHASI

  1. yüzyılda bürokrat tarihçilerin yanı sıra ulemaya mensup tarihçiler yeniden ortaya çıkmıştır. Yine tarihi devri yaratılıştan başlatarak İslamiyet’in ortaya çıkmasıyla devam eden genel tarih anlayışı yeniden canlanmıştır. Dönemin önemli müellifler şöyle sıralanabilir:
  • Sem‘ani (562) : Kitâbü’l-ensâb

Sem‘ani hadis, fıkıh, biyografi sahalarında büyük bir alim oldu.Tarihe dair önemli eserler yazdı bu eserlernden en önemli Kitâbü’l-ensâb isimli eseri oldu. Bu eser alfabetik tertip edilmiş bir biyografi ce coğrafya eseridir.İçinde Türk ülkelerine mensup pek çok alimin adı geçmektedir.

  • Beyhakî (565): Târîh-i Beyhak, Tetimmetü Sıvâni’l-hikme

Beyhakî fıkıh kelam, felsefe, matematik, tıp, astronomi, tarih, biyografi, edebiyat alanlarında çok sayıda kitap yazdı. Târîh-i Beyhak isimli eseri Farsça kaleme alınmış olup tarihin faydalarından, takvimlerden, Beyhak’ın öneminden- bölgenin coğrafi özelliklerinden, fethinden, bölgeye hakim olanlardan ve bölgede yaşamış büyük alimlerden, aileler, şairlerden haber verir. Tetimmetü Sıvâni’l-hikme isimli eseri ise Merv’deki ilim ve düşünce hayatı bakımından önemli bir kaynaktır.

 

  • İbn Asâkir (571): Târihu Medîneti Dımaşk

İbn Asâkir devrinin büyük hadisçilerinden- fakihlerinden ve tarihçilerindendi. Bu alanlardan önemli eserler yazdı. Târihu Medîneti Dımaşk isimli eserinde bu bölgeye gelmiş önemli kişilerin ve alimlerin hayatlarından bahseder. Bunun yanında Dımaşk’ın faziletinden, planından, coğrafyasından, camilerinden, hamamlarından, kanallarından, binalarından ve kiliselerinden de bahseder.

  • İbnü’l-Cevzî (597): el-Muntazam fî târîhi’l-ümem

İbnü’l-Cevzî din ilimleri, dil ilimleri, vaaz, edebiyat, tarih konularında eserler kaleme almıştır. el-Muntazam fî târîhi’l-ümem isimli eseri biyografi ağırlıklı bir İslam tarihidir. Selçuklular zamanından Irak-Bağdat bakımından önemlidir.

  • İmâdeddin el-Kâtib el-Isfahânî (597): Nusretü’l-fetre ve usratü’l-katra, el-Berku’ş-Şâmî

İmâmeddin büyük bir alim, edib ve bürokrattı. Aynı zamanda Arapçanın büyük üslupçularındandı. Nusretü’l-fetre ve usratü’l-katra Selçuklu tarihi için önemli bir eserdir. el-Berku’ş-Şâmî isimli eseri ise Zengî ve Eyyûbilerin tarihinden ve kendi hatıralarından bahseder. Yine sanatkârane bir üslupla ele alınmıştır.

Endülüslü Tarihçiler

  • İbn Beşküvâl (578): Kitâbüs’s-Sıla
  • İbnü’l-Farazî’nin eserine zeylidir.X.Yüzyl Endülüslü şairler ve alimler hakkında bilgi verir.

Eyyûbî Sahası Tarihçilerinin Devamı

  • İbn Cübeyr (614) : Tezkire bi’l-ahbâr an ittifâki’l-esfâr

Hac seyahati sırasında Mısır, Hicaz, Irak, el-Cezîre ve Şam bölgelerini dolaştı. Bu seyahati sırasında gördüklerini Tezkire bi’l-ahbâr an ittifâki’l-esfâr isimli eserinde kaleme aldı. Eser bölgeler hakkında siyasi hayatı, ilim, sanat, ticareti anlatan önemli kaynaklardandır.

  • Yâkut el-Hamevî (626): İrşâdü’l-erîb ilâ marifeti’l-edîb, Mu‘cemü’l-büldân

Çocukluğunda esir edildi. Bağdat’ta bir tacir tarafından satın alındı ve iyi bir tahsil yaptırıldı. İrşâdü’l-erîb ilâ marifeti’l-edîb isimli eserinde alfabetik bir şekilde İslam tarihinde yetişen dilciler, edipler, şairler, tarihçiler, coğrafyacılar, hattatlar, felsefeciler, matematikçilerden bahseden önemli bir eserdir. Mu‘cemü’l-büldân isimli eser ise yine alfabetik olarak sıralanmış bir coğrafya lügatıdır.Her yerden bahsederken enlem ve boylamlarını, orada yetişen büyük alimleri verir.

  • İbnü’l-Esîr (630): el-Kâmil fi’t-târîh

İbnü’l-Esîr, Taberi ve Mes‘udî gibi büyük İslam tarihçilerindendir. el-Kâmil fi’t-târîh isimli eseri dünyanın yatarılışından başlar, peygamberler tarihinden sonra İran, Roma, Yunan, Cahiliye Devri Araplarını anlatır. Sonrasında İslam tarihini anlatmaya başlar.İslam ve Türk tarihiyle uğraşanların başlıca kaynaklarından olmuştur.

  • Sıbt İbnü’l-Cevzî (654): Mir’atü’z-zaman fi vefayati’l-fuzalâ ve’l-ayân

Tarih, fıkıh ve nasihat alanlarında eserler veren İbnü’l-Cevzi Dımaşk’ta vefat etmiştir. Mir’atü’z-zaman fi vefayati’l-fuzalâ ve’l-ayân isimli eserinde başlangıçtan kendi yaşadığı dönemine kadar olan süreci anlatmaktadır. Yıllara göre tertip edilmiş olan eser 30 ciltten oluşmaktadır. Eserin son kısmında Eyyubilerden bahsetmektedir.

  • İbn Halikan (681): Vefeyâtü’l-a‘yan ve enbâü ebnâ’iz-zamân

İbn Halikan fıkıh, edebiyat, Arapça, tarih sahalarında geniş bilgilere sahiptir. Müderrislik, kadılık gibi görevleri üstlenmiştir. Vefeyâtü’l-a‘yan ve enbâü ebnâ’iz-zamân isimli eser biyografi kitabıdır. Alfabetik olarak İslâm dünyasında zamanına kadar yetişen büyük devlet adamlarını, alimleri, edipleri, filozofları, şairleri anlatmıştır.

  • İbn Şeddad (684): el-A‘lâku’l-hatîra fi zikri ümerâi’ş-Şâm ve’l-Cezîre

İbn Şeddad Eyyûbiler ve Memlüklüler devrinde yaşamış büyük katiplerden, elçilerden ve alimlerdendi. el-A‘lâku’l-hatîra fi zikri ümerâi’ş-Şâm ve’l-Cezîre isimli eserinde Şam tarihini, topografyasını, sanat eserlerini, kültür ve iktisat tarihini ele almaktadır. Kitap Eyyûbileriin kültür tarihini anlatması bakımından değerli bir kaynaktır.

  • İbn Vâsıl (697): Müferricü’l-kürûb fi ahbâri Benî Eyyûb

İbn Vâsıl fıkıh, tarih, felsefe, riyaziyat ve astronomi alanlarında alimdi. Müferricü’l-kürûb fi ahbâri Benî Eyyûb isimli eseri Eyyûbiler Devleti tarihidir. Eser resmi vesikalarla yazılmıştır. Kendi dönemine gelindiğinde birincil kaynaklara dayalı olarak eseri devam ettirmiştir.

VII/XIII. Yüzyılda Irak, İran, Anadolu ve Hind’de Yaşayan Tarihçiler

  • Cüzcânî (?): Tabakât-ı nâsırî

Tabakât-ı nâsırî isimli eser Farsça yazılmış genel bir İslam tarihidir.Gurlar ve Delhi Türk sultanları tarihinin başlıca kaynaklarındandır.

  • Cüveyni (651): Târîh-i Cihangüşâ

Büyük bir katip ve idareci olan Cüveyni’nin Târîh-i Cihangüşâ isimli eseri Farça olarak yazılmıştır. İsmailileri, Harzemeşahları ve Moğalları konu edinmektedir.

  • İbn Bibî (670): el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-umûri’l-Alâiyye

 el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-umûri’l-Alâiyye isimli eseri Anadolu Selçukluları tarihini ele almıştır. Bu kaynak bu konuda en önemli kaynaktır.

VII/XIII. Asır Meğrib ve Endülüs Tarihçileri

  • Merrâkuşî (?): el-Mu‘cib fi ahbâri Mağrib

Eser Endülüs’ün fethinden yazarın yaşamış olduğu Muvahhidîler dönemine kadar gelmektedir. Kitabın önemli bir kısmı hanedan tarihine ayrılmıştır.

  • İbn Said (685): Kitâbü’l-Müshib fi garâibi’l-Mağrib

İbn Said şair, edip, katip, coğrafyacı ve tarihçidir.Kuzey Afrika ve Endülüs tarihi hakkında önemli bilgiler içermektedir.

Memlûklar Devrinde Tarihçilik

  • Baybars el-Mansûrî (725): Zübdetü’l-fikre fi târihi’l-Hicre, et-Tuhfetü’l-mülûkiyye fi’d-Devleti’t-Türkiyye

Baybars el-Mansûrî Kalavun’nun Memlük emirlerindendir.Büyük bir asker ve idareci olmanın yanı sıra  ünlü bir Hanefi fakihi ve tarihçidir. Zübdetü’l-fikre fi târihi’l-Hicre yıllara göre tertip edilmiştir. İbnü’l-Kesir ve İbnü’l-Esir’den birçok bilgi içermektedir. Memlüklüler hakkında önemli bilgiler ihtiva etmektedir. et-Tuhfetü’l-mülûkiyye fi’d-Devleti’t-Türkiyye isimli eseri ise özet bir şekilde Memlük Devleti terihidir.

  • Ebü’l-Fidâ (732): el-Muhtasar fi ahbâri’l-beşer, Takvîmü’l-büldân

Ebü’l-Fidâ büyük bir şair, tarihçi ve çeşitli ilimlerde uzmandı. el-Muhtasar fi ahbâri’l-beşer isimli eseri Memlük ve Moğol tarihinin önemli kaynaklarındandır. Takvîmü’l-büldân isimli eser ise coğrafya eseridir. Eserde otuzun üzerinde kitaptan, tüccarlardan ve seyyahlardan faydalanılarak yazılmıştır.

  • Zehebi (748): Târîhu’l-İslâm, el-İber fi haberi men gaber, Tehzîbü’t-Tehzîb, Siyerü a‘lâmi’n-nübela

Zehebi önemli biyografi tarihçilerinden biridir. Târîhu’l-İslâm isimli eseri genel bir İslam tarihidir. Tabakalara ve yıllara göre yazılmıştır. Biyografi ağırlıklı bir eserdir. el-İber fi haberi men gaber isimli eser Târîhu’l-İslâm’ın muhtasar halidir. Tehzîbü’t-Tehzîb Kütüb-i Sitte’deki hadis revilerinin hayatlarından bahseden eseridir. Siyerü a‘lâmi’n-nübela isimli eser ise büyük bir biyografi eseridir.

  • İbn Fazlullah (749): Mesâlikü’l-ebsâr fi memâliki’l-emsâr

Uzun müddet devlet idaresinde çalışmış ve önemli alimlerden birisidir. Mesâlikü’l-ebsâr fi memâliki’l-emsâr isimli eseri coğrafya, tarih, devlet teşkilatı, idarecilik hakkında önemli bilgiler ihtiva etmektedir. Memlüklüler, Anadolu Beylikleri, Moğollar, Celâyirliler tarihi hakkında önemli kaynaklarından biridir.

  • Sübkî (771): Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’-kübrâ, Muîdü’n-niam ve mübîdü’n-nikam

Sübkî büyük bir Şafi fakihi, Eşarî kelamcısı ve tarhçidir. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’-kübrâ isimli eserinde şafi fakihlerin hayatlarından bahseden bir biyografi kitabıdır. Biyografi türünde bir diğer eseri Muîdü’n-niam ve mübîdü’n-nikam isimli eseridir.

  • İbn Kesir (774): el-Bidaye ve’n-nihâye

İbn Kesîr hadisçi ve tarihçidir. el-Bidaye ve’n-nihâye isimli eseri yıllara göre tertip edilmiştir.Hz. Peygamber’in siyeri ve Dört Halife devrinden önemli bilgiler ihtiva etmektedir. Siyasi anlamda zayıf iken biyografi anlamında güçlü bir eserdir.

  • İbn Receb (795): Tabakâtü’l-Hanâbile isimli eserine yazdığı zeyl

İbn Ebû Ya’lâ el-Ferrâ el-Hanbeli isimli esere zeyl yaşmıştır. Eser Hanbeli mezhebine mensup fakihlerin hayatlarından ve eserlerinden bahsetmektedir.

  • Kalkaşandî (821): Sübnü’l-a‘şa fi sinâati’l-inşâ

Eser inşâ(sekreterlik) sanatı, Divânülinşa, diğer idari konularda bilgi veren ve içerisinde resmi belgeler taşıyan bir kitaptır.

  • Makrizî (840): el-Mevâiz ve’l-i‘tibar fi zikri’l-hıtat ve’l-âsâr, İttiâzil-hunefâ bi ahbâri’l-eimmeti’l-Fâtımiyyîni’l-hulefa, Şüzûru’l-ukûd fi zikri’n-nukûd

Makrizî siyasi tarihin yanında kültür tarihi ile de ilgilenmiş büyük bir tarihçidir. el-Mevâiz ve’l-i‘tibar fi zikri’l-hıtat ve’l-âsâr isimli eser Mısır ve topografyasından, tarihinden, şehirlerinden, sokaklarından, caddelerinden, çarşılarından, camilerinden, saraylarından, büyük evlerinden, medreselerinden, tersanelerinden, kalelerinden bahseder. Mısır kültürüne dair önemli bilgiler ihtiva etmektedir. İttiâzil-hunefâ bi ahbâri’l-eimmeti’l-Fâtımiyyîni’l-hulefa isimli eseri Fâtımî Devleti tarihinden bahseder ve hilafetinin kaldırılmasıyla son bulur. Şüzûru’l-ukûd fi zikri’n-nukûd isimli eseri ise Hz.Ömer devrinden Berkuk zamanına kadar basılan paralardan bahsetmektedir.

  • İbn Hacer (852): el-İsâbe fi temyîzi’s-Sahabe, Tehzîbü’t Tezhib

el-İsâbe fi temyîzi’s-Sahabe isimli eseri Hz.Peygamber’in eshabının hayatlarından bahsetmektedir. Tehzîbü’t Tezhib isimli eser ise hadis ricalinin biyografilerinden bahsetmektedir.Hadis tarihi ve hadisçilerin hayatlarından bahseden önemli bir kaynaktır.

  • Nuaymî (927): Tenbîhü’t-tâlib ve irşâdü’d-darîs

Tenbîhü’t-tâlib ve irşâdü’d-darîs isimli eser günümüze talebesi İbn Tûlun tarafından yapılan muhtasarı ed-Dâris fi târihi’l-medâris eseri ulaşmıştır.Dımaşk’ta bulunan medreselerden, camilerden ve hocalarından bahsetmektedir.

İlhanlılarda ve Timurlularda Tarihçilik

  • İbnü’t-Tıktaka (?): Münyetü’l-fudala fî tevârihi’l-hulefâ ve’l-vüzera

Münyetü’l-fudala fî tevârihi’l-hulefâ ve’l-vüzera isimli eseri tarih, siyaset, abbasi devlet teşkilatı hakkında uzun bir mukaddimesi mevcuttur. Dönem dönem halifelerden ve vezirlerinden bahseder. Bağdat’ın zaptıyla bitirmiştir.

  • Reşîdüddin Fazlullah b.İmâdüdevle Ebü’l-Hayr Ali: Câmiu’t-tevârîh Reşîdüddin

Eser bir dünya tarihidir. Türk-Moğol tarihine önemli bir yer ayırmıştır.Eserine Gazan Han’ın emriyle başlamıştır.Eserde Oğuzlar, Türkler, Çinliler, Hintliler, Yahudiler, Frenkler gibi çeşitli milletlerin tarihine yer vermiştir.

  • Hafız Ebrû (?): Mesâlikü’l-memalik ve suverü’l-ekilim, Zeylü Câmii’t-tevârîh

Mesâlikü’l-memalik ve suverü’l-ekilim isimli eseri Kirman’a kadarki memliketleri anlatan bir coğrafya eseridir. Zeylü Câmii’t-tevârîh isimli eseri ise İlhanlıların sonuna kadar tarihi anlattığı eseridir.

  • Şerefeddin Ali Yezdî (858): Zafernâme

Edib, şair, tarihçi ve astronom olan Şerefeddin Ali Yezdî’nin Farsça eserler yazdı.Zafernâme isimli eseri Timur ve onun sülalesinden bahseden tarih eseridir.

VII-IX/XIV-XV. Asırlarda Mağrib ve Endülüs’te Yaşayan Tarihçiler

  • Lisânüddin İbnü’l-Hatîb rl-Gıranâtî (776): el-İhatâ fi târihi Gırnata, el-Lemhatü’l-bedriyye fi’l-Devleti’n-Nasriyye

Zamanının en büyük idarecilerinden ve bilginlerinden biri olan Lisâneddin tarih, şiir, edebiyat, tıp, felsefe gibi konularda önemli eserler meydana getirmiştir. el-İhatâ fi târihi Gırnata isimli eseri Gırnata şehir tarihi hakkında yazılmış büyük bir monografidir. el-Lemhatü’l-bedriyye fi’l-Devleti’n-Nasriyye isimli eseri ise Nasrîler Devleti’nin tarihidir.

  • İbn Battûta (770): Tuhdetü’n-nuzzâr fi garâibi’l-emsâr ve acâibi’l-esfâr (İbn Battûta Seyahatnamesi)

Büyük bir coğrafyayı gezerek ele aldığı eserinde şehirlerle ilgili önemli birgiler vermektedir. İbn Battûta aynı zamanda bir alim olduğu için gittiği coğrafyalarda hükümdarlardan hürmet görmüştür.

  • İbn Haldun ( 808): Kitâbü’l-İber ve dîvânü’l-mübtedâ ve’l-haber fi Eyyâmi’l-Arab ve’l-acem ve’l-Berber ve men âsarahüm

Kitâbü’l-İber isimli eserin Mukaddime kısmı eser kadar önemli bir yer tutmaktadır. Eser tarih felsefesi, sosyoloji alanında ilk büyük temsilci olarak görülmektedir. Eser bir dünya tarihidir.İslam dünyasını bölgelere ayırır ve tarihi sıraya göre anlatır.

Hicaz ve Yemen Tarihçileri

  • Takıyüddin el-Fâsî (832): Şifâü’l-garâm bi ahbâri’L-beledi’l-haram

Eser Mekke tarihini anlata eserdir. Mekke tarihçiliğin yeniden canlanmasını sağlayan önemli liderlerindendir.

  • İbnü’l-Murtaza (840): Tezyînü’l-mecalis bi zikri tühafi’n-nefais

Tezyînü’l-mecalis bi zikri tühafi’n-nefais isimli eser Hz.Peygamber sülalesinden, Zeydî imamlardan bahsetmektedir.

Türkçe Tarihçiliğin Doğuşu ve Osmanlılarda Tarihçilik

  • Aksarâyî (?): Müsâmeretü’l-ahb^r ve müsâyeretü’l-ahyâr

Müsâmeretü’l-ahb^r ve müsâyeretü’l-ahyâr isimli eseri Anadolu Selçukluların tarihidir. Eser Hz.Peygamber tarihinden başlayarak II.Gıyaseddin Keyhüsrev zamanına kadar tarihi süreç içerisinde ele almaktadır.

  • Ahmedi (815): İskendernâme
  • Oruc b. Âdil (?): Tevârih-i Âl-i Osman

Tevârih-i Âl-i Osman isimli eser en eski mensur Osmanlı tarihidir. Fatih devrindeki olayları ayrıntılı bir şekilde anlatır.

  • Âşıkpaşazâde (?): Tevârih-i Âl-i Osman
  • Neşrî Mehmed (926) : Cihannümâ

II.Bayezid devri tarihçilerindendir. Cihannümâ isimli eseri genel bir İslam tarihidir.

  • İbn Kemal (874): Târîh-i Âl-i Osman

İbn Kemal Osmanlıların yetiştirdiği en büyük alimlerdendir.Eser Osmanlının kuruluşundan kendi dönemine kadar olan süreci anlatır.Bu eserle Türk tarihçiliği klasik devresine girmiş ve kemale ermiştir.

  • Pîrî Reis (962): Kitâb-ı Bahriye

Pîrî Reis meşhur türk denizcilerinden olup İslâm dünyasında modern coğrafyacılığın babası sayılmaktadır. Kitâb-ı Bahriye isimli eseri Osmanlılarda modern coğrafyaya dair yazılan ilk eserdir.

  • Taşköprüzâde (968): eş-Şakâkikü’n-nu‘mâniyye fi ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye

Taşköprü’ye mensub ilimle uğraşan bir aileden gelir. eş-Şakâkikü’n-nu‘mâniyye fi ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye isimli eseri Osmanlı’nın kuruluşundan 962 yılına kadarki Osmanlı alimlerinden ve şeyhlerinden bahseden bir biyografi kitabıdır.

  • Cenâbî (999): el-Aylemü’z-zahir fi ahvâli’l-evâil ve’l-evâhir

el-Aylemü’z-zahir fi ahvâli’l-evâil ve’l-evâhir isimli eser Arapça kaleme alınmıştır.Öz bir şekilde 82 hanedandan bahsetmektedir.

  • Âlî, Mustafa b. Ahmed (1008): Künhü’l-ahbâr, Kenzü’l-ahbar ve lakhü’l-efkar

İyi bir eğitim almış olan Âlî’nin Künhü’l-ahbâr isimli eseri genel bir dünya tarihidir. Kenzü’l-ahbar ve lakhü’l-efkar isimli eseri ise çeşitli hükümdar sülalerinin çöküp batmalarından bahsetmektedir.

  • Seyyid Lokman b. Hüseyin (?): Kıyâfetü’l-insanîyye fi şemâili’d Devleti’l-Osmaniyye

Kıyâfetü’l-insanîyye fi şemâili’d Devleti’l-Osmaniyye isimli eserde Osmanlı sultanlarının şekilve şemailleri anlatılmaktadır.

  • Koçu Bey (1650): Koçu Bey Risalesi

IV.Murad’ın müşaviri olan, Koçu Bey eserinde Osmanlı Devleti’nin çöküşünün sebeplerinden bahseden siyasi ve istatistiki bir eserdir. Devletin çöküşünün sebeplerini eski düzenin bozulmasına bağladı.

  • Peçevi (1061): Peçevi Tarihi

Peçevi Tarihi kendi döneminde ve sonrasında başvurulan önemli kaynakların başında gelmektedir.Eseri kendi yaşadığı döneme kadar ilaveler yaparak getirmiştir.

  • Kâtib Çelebi (1067): Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-funûn, Fezleketü akvâli’l-ahyâr fi ilmi’t-târîh ve’l-ahbâr , Cihannüma

Osmanlı Türklerinden olan Katib Çelebi tarih, coğrafya, bibliyografya alanlarında önemli bir tarihçidir. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-funûn isimli eseri Arapça ele alınmış olup İslam dünyasındaki ilimler ve yazılan-tercüme edilen eserler hakkında ortaya konan en büyük kitaptır. Fezleketü akvâli’l-ahyâr fi ilmi’t-târîh ve’l-ahbâr isimli eseri ise dünyanın yaratılışından zamanına kadar olan süreçte dünya tarihini anlatır. Cihannüma isimli eseri Batı’da yazılan eserlerden de faydalanarak bir dünya coğrafyasıdır.

  • Evliya Çelebi (1083): Seyahatnâme

10 ciltten meydana gelen eser gezdiği yerlerde gördüklerini, dinlediklerini günü gününe notlar halinde yazdığı eseridir.Coğrafyaya ait tarih, kültür, folklor ve zamanının sosyal hayatından bilgiler içermektedir.

  • Müneccimbaşı Ahmed b. Lutfullah (1113): Câmiu’d-düvel / Sahâfü’l-ahbâr

Arapça yazılmış büyük İslam tarihidir. Osmanlılar devrinde İslam ve Osmanlı tarihinde hakkında meydana getiren eserdir.

  • Naîmâ ( 1128): Ravzatü’l-Hüseyn fi hulâsati ahbâri’l-hâfikayn

Osmanlı tarihi Türkçe tarih yazarlığının önde gelenlerindendir. Osmanlı tarihinden bahsetmesinin yanı sıra İbn Haldun, Âli, Katib Çelebi gibi alimlerden faydalanmıştır.

  • Şânizâde (1242): Mir’âtü’l-ebdan fi teşrihi âzâi’l-insân

Şânizâde Arapça, Farsçanın yanı sıra iyi bir Fransızca da bilmemektedir. Osmanlı tarihini klasik bir vakanüvisler tarzında kaleme almıştır.

  • Ahmed Cevdet Paşa (1312): Târih-i Cevdet, Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârîh-i Hulefâ

Târih-i Cevdet isimli eser Osmanlı devletinin siyasi, sosyal, kültürel değişimlerini konu almaktadır. Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârîh-i Hulefâ isimli eseri ise İslam tarihidir.

IX/XV. Yüzyıldan Sonra İran, Hindistan ve Orta Asya’da Tarihçilik

  • Bâbür (937): Bâbürnâme

Türk tarihinin en büyük hükümdarlarından olan Babür sünni, kültürlü büyük bir devlet adamıydı.Hatıralarını yazmış olduğu Bâbürnâme isimli eser bir otobiyografidir. Eserde özel, siyasi, askeri, fikri ve edebi hayatla ilgili önemli bilgiler ihtiva etmektedir.

  • Nizameddin Ahmed b. Muhammed Mukîm el-Herevî (1003): Tabakât-i Ekberşâhî / Tarih-i Nizâmî

Eserde Hint Müslümanlarının tarihini kaleme almıştır.

  • Ebü’l-Fazl el-Allâmî (1011): Ekbernâme

Ekberşah’ın veziri ve katibidir. Devletin idaresinden ve kurumlarından bahsetmektedir.

  • Ebü’l-Gâzi Bahadırhan (1074): Şecere-i terâkime

Şecere-i terâkime isimli eser Türkmen kabilelerinin ve aşiretlerinin soykütüklerinden bahsetmektedir.

  • Mehdi Han Esterâbâdî (?): Târîh-i Cihangüşâ-yı Nâdirî

Mehdi Han Esterâbâdî Nadir Şah’ın katibi ve vakanüvisidir. Eserinde Nadir Şah devrinin tarihinden bahseder,Osmanlı tarihi ile ilgili de önemli bilgiler içermektedir.

  • Şihâbeddin el-Mercânî (1306): Müstefâdü’l-ahbâr fi târihi, Vefiyyetü’l-eslâf ve tehiyyetü’l-ahlâf

Müstefâdü’l-ahbâr fi târihi isimli eser Altınordu Devleti’nden Kıpçaklardan, Kazan Hanlığı’ndan bahseder. Harezm Hanları, Sibir ve Şeybâni Hanları ve bölgede kurulan diğer Türk devletleri hakkında bilgi vermektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir