124 kez görüntülendi.

Halef b. Ahmed eş-Şâtıbî

Ḳāsım b. Fīrruh  b. Ḫalef b. Aḥmed er-Ruʿaynī el-Endelusī eş-Şāṭıbī 538/1143 yılında Şāṭıbe’de a‘ma olarak doğmuştur.    Şāfiʿī mezhebine mensuptur.  Ancak İbn Ferḥūn (799/1397) onu Mālikī alimleri içeren ed-Dībācu’l-muẕheb adlı tabakat eserinde zikretmiştir.  Ḳasṭallānī (ö. 923/1517) bu durumu değerlendirmiş, Şāṭıbī’nin ilk olarak Mālikī mezhebini benimsediğini fakat daha sonra Şāfiʿī mezhebini tercih etmiş olabileceğini ifade etmiştir.  Muhtemeldir ki Şāṭıbī, Endülüs bölgesinde Mālikī mezhebinin yaygın olması sebebiyle başlangıçta Mālikī iken Mısır’a yerleşmesinden sonra  Şāfiʿī mezhebini benimsemiştir.  İlk olarak hıfzını ikmal eden Şāṭıbī aynı zamanda Arapça eğitimi almıştır.  İmam Şāṭıbī, Şāṭıbe’de Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. Ebi’l-ʿĀṣ en-Nefzī’den (ö. 550/1155) kıraat eğitimini tamamlamış  ve daha sonra Şāṭıbe’ye yakın olan Balensiya kentine geçmiş,  burada Dānī’nin et-Teysīr adlı kitabını hıfzından Ebu’l-Ḥasen b. el- Huẕeyl’e (ö.564/1168)  arz etmiştir.  Şāṭıbī ayrıca Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. ʿAbdillāh b. Ḫalef el-Ensārī el-Balensī’den (ö. 567/1171) Mehdevī’nin (ö. 440/1048-9) Şerḥu’l-hidāye adlı eserini rivayet etmiş, ʿAbdullāh Muḥammed b. Caʿfer b. Ḥamīd’e (ö. 586/1190) Sībeveyh’in (ö. 180/796) Kitāb, Müberred’in (ö. 286/900) el-Kāmil ve İbn Ḳuteybe’nin (ö. 276/889)  Edebu’l-kātib adlı kitaplarını arz etmiştir.  

İmam Şāṭıbī’ye kendi beldesinde hatiplik görevi teklif edilmiştir. O, hatiplerin hutbelerinde yöneticileri layık olmadıkları hâlde övgülerle yüceltmesini göz önünde bulundurarak kendisinin de bu siyasi söylemlere düşebileceği korkusunu taşıması sebebiyle hatiplik görevini kabul etmemiştir.  Kabul etmediği bu görev sebebiyle baskı altında kalmamak için hac yolculuğuna çıkarak Endülüs’ten ilk kez ayrılan Şāṭıbī,  ilk olarak Mısır’a yolculuk yapmış ve İskenderiyye’de birtakım zevattan dersler almıştır.  Daha sonra hac yolculuğuna devam eden Şāṭıbī hac ibadetini yerine getirdikten sonra tekrar Mısır’a gelmiş ve Ḳāḍī ʿAbdurraḥmān’ın (ö. 596/1200) ilgi ve ikramına mazhar olmuştur. Ḳāḍī ʿAbdurraḥmān Şāṭıbī’yi Mulūḫiyye’de bulunan Fāḍiliyye medresesinde kıraat ilmini okutması için görevlendirmiştir.  Burada yürütmeye başladığı kıraat eğitimi ile şöhretine şöhret katan Şāṭıbī  eserlerini de burada kaleme almıştır.  Ancak Şāṭıbī’nin Ḥırzu’l-emānī’yi bitirdikten sonra bu eserin kabule mazhar olması için Kabe’de dua etmesi  hac yolculuğu esnasında Mısır’a uğradığında eserini burada tamamladıktan sonra hacca gitmiş olabileceğini de akla getirmektedir. Şāṭıbī, Ṣalāhuddīn Eyyūbī (ö. 589-1193) Kudüs’ü fethettikten sonra orayı bir ramazan ayında ziyaret etmiş ve ramazan orucunu da orada tutmuştur.  

Kaynaklarımızda Şāṭıbī’nin Allah’a itaat eden, bolca ibadet eden, tevazu, vakar ve sükûnet sahibi, boş yere konuşmayan, doğru sözlü, hâlinden şikayetçi olmayan, riyayı sevmeyen, sünnete bağlı, akrabalarıyla ilişkiye önem veren bir kişiliği olduğuna dikkat çekilmiştir.  Tüm bunlara ek olarak onun keramet sahibi olduğu da ifade edilmiştir.  Seḫāvī’nin (ö. 643/1245) hocasının kişiliği hakkında aktardığı şu satırlar Şāṭıbī’nin kişiliğini özetler mahiyettedir:

O gereksiz sözden sakınır ve [çoğu] zaman zaruri durumlar hariç konuşmazdı. Kıraat derslerine abdestsiz oturmazdı. Derslerde heybetli ve huşu içinde olurdu. [Ders halkasına katılan] öğrencilerine ilim ve Kur’ân haricinde bir şey hakkında konuşmayı yasaklardı. Bazen şiddetli bir hastalığa yakalanırdı da ondan hiç şikayet etmezdi. Nasıl olduğu sorulduğunda “Afiyetteyim.” der fazlaca bir şey söylemezdi.  

Şāṭıbī hac farizasını ifa için gittiği kutsal topraklardan Mısır’a döndükten sonra Himyerli bir hanımefendi ile evlenmiş  ve bu evliliğinden ikisi kız biri erkek üç çocuğu olmuştur.  Şāṭıbī, Ḳāḍī ʿAbdurraḥmān tarafından ders vermesi için hazırlanan medresede ömrünün sonuna kadar ders vermeye devam etmiş  ve 590/1194 yılında Mısır’da vefat etmiştir.  

 

Eserleri

Ḥırzu’l-emānī ve vechu’t-tehānī 

Şāṭıbī’nin tavîl bahrinde ve lâm kâfiyeli olarak kaleme aldığı Ḥırzu’l-emānī, Ebū ʿAmr Dānī’nin (ö. 444/1053) et-Teysīrfi’l-ḳırāʾāti’s-sebʿ adlı kitabının nazma dökülmüş halidir. Lâm kafiyesi ile telif edildiği için “Ḳaṣīdetu’l-Lāmiyye” ve yazarına nispetle “Şāṭıbiyye” olarak adlandırılan eser bin yüz yetmiş üç beyitten oluşmaktadır. Şāṭıbī’nin eserini manẓūm olarak kaleme alması kıraat birikiminin kolay bir şekilde elde edilmesi gayesine matuftur. Zira onun yaşadığı dönemde genel olarak ilk dönem temel İslâmî eserler nazım formatına büründürülmüş, hatta eğitim amacıyla Kelīle ve Dimne gibi hikâye tarzı eserler dahi manzum hale getirilmiştir.  İbn Ḫaldūn’un da Muḳaddime’sinde Şāṭıbī’nin bu eserini hangi amaçla kaleme aldığına şu ifadelerle işaret etmiştir: “Maksadı kıraatle alakalı malumatı kolayca ihtisar etmek ve manzum olduğu için rahatça ezberlenmesini sağlamaktı.” 

Bilindiği kadarıyla kıraat farklılıklarını içeren çalışmalarda kıraat eserini uṣūl ve ferş olmak üzere iki kısma tabi tutan ilk müellif Ebu’l-Ḥasen ed-Dāraḳuṭnī’dir (ö. 385/995).  Dānī, Dāraḳuṭnī’nin uygulamış olduğu bu yöntemi et-Teysīr’de takip etmiş, Şāṭıbī de Dānī’nin et-Teysīr’de takip etmiş olduğu bu yöntemi manẓūmesinde aynı şekilde uygulamıştır. Dolayısıyla Ḥırzu’l-emānī; muḳaddime, tekbīr, bābu meḫārici’l-ḥurūf ve ṣıfātihā ve ḫātime bölümlerinin yanı sıra uṣūl ve ferş bölümleriyle beraber toplam altı kısımdan oluşmaktadır. Eserin muḳaddimesinde doksan dört, uṣūl bölümünde üç yüz elli, ferşu’l-ḥurūf bölümünde altı yüz yetmiş altı, bābu’t-tekbīr bölümünde on üç, bābu meḫārici’l-ḥurūf ve ṣıfātihā bölümünde yirmi altı ve ḫātime bölümünde on dört beyit yer almaktadır. Son olarak bu başlık altında belirtmek gerekir ki Şāṭıbī, et-Teysīr’i nazma dökmekle beraber et-Teysīr’e bazı eklemeler yapmıştır. Örneğin o, et-Teysīr’de harflerin sıfat ve mahreçleriyle alakalı bir bölüm yokken nazmına “bābu meḫārici’l-ḥurūf ve ṣıfātihā” adlı bir bölüm eklemiştir.  Şāṭıbī, bunun yanında Dānī’nin et-Teysīr’de verdiği vecihlerden bazı iḫtiyārlarda bulunmuştur. Örneğin o, eserindeki 602. beyitte Nāfiʿ (ö. 169/785) dışında yer alan diğer altı kıraat imamının ‘تَعْدُوا’ (Nisāʾ 4/114) kelimesini ‘ʿayn’ (ع) harfinin iskānı ve ‘dāl’ (د) harfinin taḫfīfi (şeddesiz) ile okuduğunu, Verş’in (ö. 197/812) ‘ʿayn’ (ع) harfinin fetḥası ve ‘dāl’ (د) harfinin  şeddesi ile okuduğunu, Ḳālūn’un (ö. 220/835) ‘ʿayn’ (ع) harfinin fetḥasının iḫtilāsı ve ‘dāl’ (د) harfinin  şeddesi ile okuduğunu ifade etmiştir.  Ancak Dānī et-Teysīr adlı kitabında Ḳālūn’un ‘تَعْدُوا’ (Nisāʾ 4/114) kelimesini hem ‘ʿayn’ (ع) harfinin fetḥasının iḫtilāsı hem de ‘ʿayn’ (ع) harfinin iskānı ile okuduğunu belirtmiştir.  Böylece Şāṭıbī’nin Ḳālūn için  ‘تَعْدُوا’ (Nisāʾ 4/114) kelimesinde sadece ‘ʿayn’ (ع) harfinin fetḥasının iḫtilās vechini iḫtiyār ettiği açığa çıkarılmıştır. Şāṭıbī bu hususların yanı sıra et-Teysīr’e yöntemsel olarak da ziyadeler yapmıştır. Onun eserinde kullanmış olduğu rumuzlar, kıraat ıstılahlarını zıtlarıyla beraber kullanması ve hā-i kināyeyi  ilgilendiren bütün kelimeleri “bābu hāi’l-kināye” başlığı altında toplaması Şāṭıbī’nin et-Teysīr üzerine yapmış olduğu yöntemsel ziyadelerdendir. 

Eymen Ruşdī Suveyd Şāṭıbī’nin Ḥırzu’l-emānī ve vechu’t-tehānī adlı nazmı üzerine yazılmış altmış iki tane şerh olduğunu belirtmiştir.  Biz bu şerhlerden arasından bazı şerhlere seçip vermeyi düşündük. Bu hususta Ḳasṭallānī’nin Muḫtaṣaru’l-fetḥi’l-mevāhibī adlı eserinde zikrettiği şerhlere öncelik verirken bu listeye bazı eklemeler yaptık. Zira Ḳasṭallānī’nin eserinde yer verdiği şerhler diğer şerhlere göre tarihsel süreç içerisinde daha fazla ön planda olmuştur. İlgili şerhler Seḫāvī’nin Fetḥu’l-vaṣīd fī şerḥi’l-ḳaṣīd, Ebu’l-ʿAzīz b. Raşīd el-Hemeẕānī’nin (ö. 643/1245) ed-Durretu’l-Ferīdefī şerḥi’l-ḳaṣīde, Muḥammed b. Yūsuf el-Fāsī’nin (656/1258) el-Leāliu’l-ferīde fī şerḥi’l-ḳaṣīde, ʿAḥmed b. Muḥammed Şuʿle’nin (656/1258) Kenzu’l-meʿānī fī şerḥi ḥırzi’l-emānī, ʿİsmāʿīl b. İbrāhīm Ebū Şāme el-Maḳdisī’nin (ö. 665/1267) İbrāzu’l-meʿānī min ḥırzi’l-emānī, İbrāhīm b. Ḫalīl el-Caʿberī’nin (732/1332) Kenzu’l-meʿānī fī şerḥi ḥırzi’l-emānī, Semīnu’l-Ḥalebī’nin (ö. 756/1355), el-ʿİkdu’n-naḍīd fī şerḥi’l-ḳaṣīd, Ṣafāḳusī’nin (ö. 1118/1706), Ġays̱u’n-nefʿ fi’l-ḳırāʾāti’s-sebʿ, ʿAlī Muḥammed eḍ-Ḍabbāʿ’ın (ö. 1380/1959) İrşādu’l-murīd ilā maḳṣūdi’l-ḳaṣīd ve ʿAbdulfettāḥ  el-Ḳāḍī’nin (ö. 1403/1982)  el-Vāfī fī şerḥi’ş-Şāṭıbiyye şerhleridir. 

ʿAḳīletu etrābi’l-ḳaṣāid fī esne’l-maḳāṣıd 

ʿAḳīletu etrābi’l-ḳaṣāid fī esne’l-maḳāṣıd , Dānī’nin el-Muḳniʿ fī maʿrifeti mersūmi meṣāḥifi ehli’l-emṣār adlı kitabının manzum  hâlidir. Eser “râ” kafiyeli olduğu için “el-Ḳaṣīdetu’r-Rāiyye” olarak da adlandırılmıştır.  İki yüz doksan sekiz beyitten oluşan eser Ḳurʾān-ı Kerim’in metinleşme sürecini ve resmu’l-muṣḥafı özel kılan haẕf-is̱bāt, maḳṭūʿ-mevṣūl, ve hemze  ile alakalı konuları ele almaktadır. Seḫāvī’nin el-Vesīle ilā keşfi’l-ʿAḳīle’si,   Caʿberī’nin Cemīletu etrābi’l-merāṣid’i, İbnu’l-Ḳāṣıḥ’ın Telḥīṣu’l-fevāid ve taḳrību’l-mutebāʿid’i  Şāṭıbī’nin manzumesi üzerine yazılmış en önemli şerhlerdir.  Muḥammed b. Süleymān el-Muḫallilātī de (ö. 1311/1893) Havāşī ʿalā ʿAḳīleti’l-etrāb adıyla Şāṭıbī’nin ʿAḳīle’si üzerine yazmış olduğu haşiyeleri bir araya getirmiştir.  

Nāẓimetu’z-zuhr fī ʿaddi’l-āy

Nāẓimetu’z-zuhr fī ʿaddi’l-āy, Dānī’nin el-Beyān fī ʿaddi āyi’l-Ḳurʾān adlı eserinin manzum hâlidir. Şāṭıbī, iki yüz doksan yedi beyitten oluşan bu eserde ayet sayılarını, ayetlerin başlangıç ve sonlarını nakleden kişilere nispet ederek ortaya koymaya çalışmıştır.  Nāẓimetu’z-zuhr üzerine ʿAbdullāh Eyyūbī (ö. 1252/1836) Levāmiʿu’l-bedr fī bustāni Nāẓımeti’z-zuhr adıyla,  Muḥammed b. Süleymān el-Muḫallilātī el-Ḳavlu’l-vecīz fī fevāṣıli’l-kitābi’l-ʿazīz adıyla,  ʿAbdulfettāḥ el-Ḳāḍī Beşīru’l-yusr şerḥu Nāẓımeti’z-zuhr fī ʿilmi’l-fevāṣıl adıyla  bir şerh kaleme almıştır.

Ḳaṣīde Dāliyye

Ḳaṣīde-i Dāliyye İbn ʿAbdilberr’in (ö. 463/1071) et-Temhīd limā fī’l-Muvaṭṭāʾ mine’l-meʿānī ve’l-esānid  adlı çalışmasının manzum hâlidir. Eser beş yüz beyitten oluşmaktadır.   



Kaynakça

Akaslan, Yaşar. Kırâat İlminde Didaktik Şiirler. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2019.

Çetin, Abdurrahman. “Kasım b. Fīrruh eş-Şâtıbî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/376-377. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

Çollak, Fatih. Kıraat Âlimlerinden İmam Şâtıbî ve eş-Şâtıbiyye Adlı Eseri” Adlı Eseri. İstanbul: Özener Matbaası, 2002.

Ebū ʿAmr ʿUs̱mān b. Saʿīd ed-. et-Teysīr fi’l-ḳırāʾāti’s-sebʿ. Thk. Ferīd Muḥammed b. Azzūz. Dımaşḳ: Dāru İbn Kes̱īr, 2. Baskı, 2016.

Ḥalebī, ʿAḥmed b. Yūsuf b. Muḥammed el-. el-ʿİkdu’n-naḍīd fī şerḥi’l-ḳaṣīd. Thk. Eymen Ruşdī Suveyd. Cidde: Dāru Nūri’l-Mektebe, 2001. 

Ḫallikān, Muḥammed b. Ebī Bekr. Vefeyātu’l-aʿyān ve enbāi ebnāi’z-zamān. Thk. İḥsān ʿAbbās. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 1971.

Ḥamevī, Ebū ʿAbdillāh Şihābuddīn Yāḳūt b. ʿAbdillāh el-. Muʿcemu’l-Udebāʾ: İrşādu’l-erīb ilā maʿrifeti’l-edīb. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 1993.

İbn Ferḥūn, Burhānuddīn. ed-Dībācu’l-muẕheb fī maʿrifeti aʿyāni ʿulemāʾi’l-meẕheb. Thk. Muḥammed el-Aḥmedī Ebu’n-Nūr. Ḳāhire: Dāru’t-Turās̱, ts. 

İbn Ḫaldūn. ʿAbdurraḥmān. Muḳaddime. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 11. Baskı, 2015.

İbn Kes̱īr, Ebu’l-Fidāʾ. ʿİmāduddīn İsmāʿīl b. Şihābiddīn ʿUmer. el-Bidāye ve’n-nihāye. Beyrūt: Mektebetu’l-meʿārif, 7. Baskı,  1988.

İbnu’l-Cezerī, Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAlī b. Yūsuf. Ġāyetu’n-nihāye fī ṭabaḳāti’l-Ḳurrāʾ. Thk. G. Bergstraesser. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2006.

Ḳāḍī, ʿAbdulfettāḥ. “Beşīru’l-yusr şerḥu Nāẓımeti’z-zuhr fī ʿilmi’l-fevāṣıl”. el-Eʿmālu’l-Kāmile li’ş-Şeyḫi’l-ʿAllāme ʿAbdilfettāḥ  b. ʿAbdilġinā  el-Ḳāḍī. Drl. ʿAbdulazīz b. ʿAbdilfettāḥ. Cidde: Maʿhedu’l-İmām eş-Şāṭıbī, 2014.

____, ʿAbdulfettāḥ el-. el-Vāfī fī şerḥi’ş-Şāṭıbiyye. Ḳāhire: Dāru’s-Selām, 2015.

Ḳasṭallānī, Şihābuddīn Aḥmed b. Muḥammed el-. Muḫtaṣaru’l-fetḥi’l-mevāhibī fī menāḳıbi’l-İmām eş-Şāṭıbī. Thk. Muḥammed Ḥasen ʿAkīl Mūsā. Cidde: el-Cemāʿatu’l-Ḫayriyye, 1995.

Ḳıfṭī, Cemāluddīn Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Yūsuf el-. İnbāhu’r-ruvāt ʿalā enbāhi’n-nuḥāt. Thk. Muḥammed Ebu’l-Faḍl İbrāhīm. Ḳāhire: Dāru’l-Kutub, 1973.

Maḳdisī, ʿAbdurraḥmān b. İsmāʿīl b. İbrāhīm Ebū Şāme el-. İbrāzu’l-meʿānī min Ḥırzi’l-emānī. Ṭanṭā: Dāru’s-Ṣahābe, 2009. 

Mūsā, ʿAbdurrezzāḳ. el-Muḥarriru’l-vecīz fī ʿaddi āyi’l-kitābi’l-ʿazīz şerḥu urcūzeti’l-Mütevellī. Riyāḍ: Mektebetu’l-Meʿārif, 1988. 

Ṣafedī, Ṣalāḥuddīn Ḫalīl b. ʿİzziddīn b. ʿAbdillāh eṣ-. Nektu’l-himyān fī nuketi’l-ʿumyān. Mıṣr: Matbaʿatu’l-cemāliyye, 1991.

Seḫāvī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Muḥammed es-. Fetḥu’l-vaṣīd fī şerḥi’l-ḳaṣīd. Thk. Muḥammed İdrīsī eṭ-Ṭāhirī. Riyāḍ: Mektebetu’r-Ruşd, 2. Baskı, 2005.

Subkī, Tācuddīn ʿAbdulvehhāb b. ʿAlī b. ʿAbdilkāfī es-. Ṭabaḳātu’ş-Şāfiʿiyyeti’l-kubrā. Thk. Maḥmūd Muḥammed eṭ-Ṭanāḥī-ʿAbdulfettāḥ Muḥammed el-Ḥulv. Mıṣr: Matbaʿa ʿĪsā el-Bābī el-Ḥalebī, 1964.

Suyūṭī, Celāluddīn ʿAbdurraḥmān b. Ebī Bekr. Buġyetu’l-vuʿāt fī ṭabaḳāti’l-luġaviyyīn ve’n-nuḥāt. Thk. Muḥammed Ebu’l-Faḍl İbrāhīm. Mıṣr: Matbaʿa ʿĪsā el-Bābī el-Ḥalebī, 1965.

Şāṭıbī, Ebū Ḳāsım b. Fīrruh b. Ḫalef b Aḥmed eş-. Ḥırzu’l-emānī ve vechu’t-tehānī. Thk. Eymen Ruşdī Suveyd. Dımaşḳ: Dāru’l-Ġavs̱ānī, 2. Baskı, 2013.

_____, Ebū Ḳāsım b. Fīrruh  b. Ḫalef b. Aḥmed eş-. Ḥırzu’l-emānī ve vechu’t-tehānī. Thk. ʿAlī b. Ṣaʿd  el-Ġāmidī. Dımaşḳ: Dāru’l-Ġavs̱ānī, 2014.

Ebū Ḳāsım b. Fīrruh  b. Ḫalef b Aḥmed eş-. ʿAḳīletu etrābi’l-ḳaṣāid fī esne’l-maḳāṣıd. Thk. Eymen Ruşdī Suveyd. Dımaşḳ: Dāru’l-Ġavs̱ānī, 2015.

Şenḳīṭī, ʿAbdurraḥīm b. ʿAbdillāh b. ʿUmer eş-. “Ḥālātu’ş-Şāṭıbiyye meʿa’t-Teysīr”. Mecelletu Maʿhedi’l-İmām eş-Şāṭıbī li’d-dirāsāti’l-Ḳurʾāniyye 9 (2010), ss. 13-38.

Ünal, Hayri. Rıdvan Muhallilātî Mushafı ve Matbuat Dönemi Mushaf Kitābetindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.

Yalar, Mehmet. “Arap Şiiri”. İslam Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. Ed. İsmail Güler. İstanbul: İsam Yayınları, 2015.

Ẕehebī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. Aḥmed b. eẕ-. ʿUs̱mān. Siyeru aʿlāmi’n-nubelāʾ. Thk. Beşşār ʿAvvād-Muḥibbī Hilāl. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 1984. 



 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir